De Wet op de politieke partijen gaat zorgen voor nieuwe regels voor politieke partijen om het Nederlandse partijstelsel te versterken. Minister Uitermark van Binnenlandse Zaken heeft het wetsvoorstel naar de Tweede Kamer gestuurd.
In de Wet op de politieke partijen komen nieuwe regels hoe partijen duidelijkheid moeten geven over zaken als het samenstellen van kandidatenlijsten en de verkiezing van het partijbestuur. De wet is bedoeld om de positie van politieke partijen versterken. Daarbij is onder andere transparantie belangrijk, vindt minister Uitermark:
Door politieke partijen te verplichten tot transparantie over de financiering en hun interne organisatie wordt het risico op oneigenlijke beïnvloeding verkleind en wordt de weerbaarheid van politieke partijen en de democratische rechtsstaat versterkt.
Op dit moment is de minister van Binnenlandse Zaken zelf verantwoordelijk voor het toezicht op de politieke partijen. De nieuwe wet zorgt voor een nieuwe onafhankelijke toezichthouder om de positie van politieke partijen te versterken. Die nieuwe organisatie wordt de Autoriteit Wet politieke partijen.
Financiën politieke partijen
De Wet op de politieke partijen gaat de rol van de Wet financiering politieke partijen overnemen. De regels blijven grotendeels dezelfde, op enkele opvallende wijzigingen na:
- Het is in de toekomst niet meer mogelijk om anoniem aan een politieke partij te doneren.
- Het verbod op giften door niet-Nederlanders wordt veranderd in een verbod op giften door niet-ingezetenen.Met andere woorden: alleen mensen die de Nederlandse nationaliteit bezitten of in Nederland wonen, mogen een gift schenken aan een politieke partij.
- In verkiezingstijd moeten giften boven 10.000 euro binnen één dag worden gemeld.
Lidmaatschap politieke partijen
In zijn advies had de Raad van State destijds aangegeven 'dat een partij die openstaat voor leden, haar functies beter kan vervullen'.De nieuwe wet gaat echter geen verplichting bevatten dat een politieke partij leden moet hebben. In haar begeleidende brief noemt minister Uitermark het hebben van leden weliswaar wenselijk, maar ze wil het niet als verplichting opleggen ‘om de vrijheid van politieke partijen om zich naar eigen inzicht te organiseren niet onnodig in te perken'.
De wet wil de ontwikkeling van ledenpartijen stimuleren door alleen politieke partijen met meer dan duizend leden subsidie te geven. Zoals bekend voldoet de PVV voldoet hier niet aan, want de partij telt slechts twee leden, namelijk Geert Wilders en de Stichting Vrienden van de PVV via welke de donaties aan de partij binnenkomen. Naar verwachting zal er bij de behandeling van de wet vanuit de Tweede Kamer een poging worden gedaan de verplichting dat een politieke partij leden moet hebben, alsnog in de wet opgenomen te krijgen.
Mogelijkheid partijverbod
In de aanloop van de nieuwe wet is er veel te doen geweest over ruimere mogelijkheden om een politieke partij bij wet te verbieden. (Zie o.a. ons nieuwsbericht Raad Rechtspraak kritisch over procedure partijverbod van 4 sepember 2023.)
Net als bij elke andere vereniging of stichting kan de rechter op dit moment een politieke partij verbieden als deze handelt in strijd met de openbare orde. De Wet op de politieke partijen gaat het daarnaast ook mogelijk maken een partij te verbieden wanneer deze de democratische rechtsstaat ernstig bedreigt. De Memorie van Toelichting bij de wet geeft hiervan als voorbeelden ‘wanneer een georganiseerde poging wordt ondernomen om de onafhankelijkheid van de rechtspraak wezenlijk aan te tasten of om de democratische besluitvorming onmogelijk te maken’.
In artikel 139 wordt het verbod als volgt vastgelegd:
Een politieke vereniging wordt door de Hoge Raad op verzoek van de procureur-generaal bij de Hoge Raad verboden verklaard en ontbonden indien die vereniging door haar doelstelling of werkzaamheden een daadwerkelijke en ernstige bedreiging vormt voor de grondbeginselen van de democratische rechtsstaat.
