Stichting Democratie Monitor heeft het rapport Tergende ambiguïteit – Voorbeelden van autocratische acties in de Nederlandse politiek gepubliceerd. Ook in Nederland blijken autocratische acties veelvuldig voor te komen waarbij de democratie van binnenuit dreigt te worden uitgehold.
Onderzoekers van de Stichting Democratie Monitor onderzochten mogelijke autocratische acties in Nederland in de aanloop van de Kamerverkiezingen oktober vorig jaar en richting gemeenteraadsverkiezingen dit jaar. Hiervoor gebruikten ze een model dat onderzoekers van de Radboud Universiteit hebben ontwikkeld. Aan de basis van hun model liggen strategieën die leiders met autocratische sympathieën als Trump, Orbán en Bolsonaro hebben gehanteerd en hanteren om de democratie in hun land uit te hollen.
Democratie Monitor omschrijft deze lijst strategieën als een ‘boodschappenlijst van aspirant-autocraten’. Op de lijst staan zeven strategieën gericht op drie niveaus: democratische instituties, democratisch gedrag en democratische waarden.
- Ontwijking
Regels zo uitleggen dat ze voordeel bieden zonder dat je ze hoeft te overschrijden - Manipulatie
Regels veranderen om de zittende macht te bevoordelen - Infiltratie
Mensen die loyaal zijn, benoemen op plaatsen waar onafhankelijkheid vereist is - Duplicatie
Nieuwe instituties oprichten om bestaande, onafhankelijke instituties te vervangen - Restrictie
Kosten van democratisch gedrag verhogen zonder dat gedrag expliciet te verbieden - Verbod
Democratisch gedrag verbieden via wetgeving of intrekken vergunningen - Delegitimering
Tegenstanders wegzetten als illegitiem, corrupt of crimineel
Bij elke strategie volgen autocraten steeds de letter van de wet, maar niet de geest ervan. Dergelijke acties zijn moeilijk te herkennen. De onderzoekers van Democratie Monitor noemen dit ’tergende ambiguïteit’.
Autocraten beginnen doorgaans met acties die relatief meer bedekt en ambigu (voor meerdere uitleg vatbaar) zijn om niet te veel aandacht te trekken. Hoe verder ze komen, hoe meer waarschijnlijk openlijke vormen worden.
Democratie Monitor trekt in Tergende ambiguïteit de volgende drie conclusies:
- Autocratische acties komen al veelvuldig in Nederland voor. Vooral de meer ambigue strategieën (ontwijking, manipulatie en delegitimering) hebben de overhand.
- De meest openlijke en verdergaande strategieën (infiltratie, duplicatie en verbod) komen in Nederland vrijwel niet voor.
- Beide voorgaande conclusies duiden op de mogelijkheid van beginnende autocratisering in Nederland.
